याला म्हणतात जुगाड! आचाऱ्याला केलं हिरोईन तर सिनेमात केली जादू, असा तयार झाला राजा हरिश्चंद्र

भारतीय सिनेमा इतिहासात ३ मे १९१३ हा दिवस सुवर्ण पान म्हणून ओळखला जातो कारण याच दिवशी देशातील पहिला सिनेमा ‘राजा हरिश्चंद्र’ प्रदर्शित झाला. ज्या दादासाहेब फाळके यांच्या नावाने आज सिनेसृष्टीत पुरस्कार दिले जातात त्या दादासाहेब फाळके यांनी सिनेनिर्मितीचं स्वप्नं पूर्ण केलं. १०९ वर्षांपूर्वी रिलीज झालेला हा सिनेमा करण्यासाठी फाळके यांना खूप जुगाड करावे लागले होते. सिनेमा कसा असतो हे पाहण्यासाठी त्या काळात थिएटरमध्ये गर्दी उसळली होती. भारत आणि सिनेमा यांचं काहीच नातं नव्हतं त्या काळात राजा हरिश्चंद्र सिनेमाचं शूटिंग कसं केलं असेल, पडद्यावरील गायब होणारी पात्रं दाखवण्यासाठी कोणतं तंत्र वापरलं असेल हे पाहिलं तर फाळके यांना सलाम केल्याशिवाय तुम्ही राहणार नाही.

दादासाहेब पुरातत्व विभागात नोकरी करायचे

जागतिक सिनेमा दिवसाच्या निमित्ताने या पहिल्या भारतीय सिनेमाचा प्रवास कसा होता हे जाणून घेणं कमालीचं विलक्षण आहे. राजा हरिश्चंद्र सिनेमा दादासाहेब फाळके यांनी बनवला. लेखक, दिग्दर्शक इतकच नव्हे तर एडिटरही ते स्वत:च होते. पहिला भारतीय सिनेमा बनवणाऱ्या दादासाहेब फाळके यांना म्हणूनच फादर ऑफ इंडियन सिनेमा असं म्हटलं जातं. सिनेमा बनवण्यापूर्वी दादासाहेब पुरातत्व विभागात नोकरी करत होते. पण सिनेमा निर्मितीच्या वेडापायी त्यांनी नोकरी सोडली.

तारामती कोण साकारणार हा प्रश्न होताच

सिनेमा तयार करण्याचं तंत्र शिकण्यासाठी त्यांनी लंडन गाठलं आणि भारतात परत आले ते सिनेमा निर्मितीचं शास्त्र शिकून. सोबत एक कॅमेरा, प्रिटींग मशीन आणि रॉ फिल्म घेऊन आले. भारतात आल्यानंतर सिनेमाची तयारी सुरू केली. शेकडो पुस्तकं वाचलली, जे शिकलं ते करून पाहण्याचा चंगच बांधला. पहिल्या सिनेमाच्या निर्मितीसाठी दादासाहेबांनी विषय निवडला राजा हरिश्चंद्र. स्क्रिप्ट लिहिली, पुणे परिसरात कुठे शूट करायचं हे ठरवलं पण जेव्हा सिनेमात नायिका तारामती कोण साकारणार हा प्रश्न उभा राहिला तेव्हा त्यांना अभिनेत्री मिळेना.

अण्णा साळुंखेंनी साकारली अभिनेत्री

महिलांनी सिनेमात काम न करण्याचा तो काळ होता. सिनेमात काम करणाऱ्या महिलांकडे वाईट नजरेने पाहिले जात असल्याने महिलांच्या घरातून परवानगी दिली जात नव्हती. दादासाहेबांकडून नायिका तारामतीचा शोध सुरू झाला. सगळीकडून नकार आले. अखेर अण्णा साळुंखे नावाच्या आचाऱ्याला दादासाहेबांनी सिनेमाची हिरॉईन केलं. पहिल्या भारतीय सिनेमाची राणी तारामती ही नायिका म्हणजे हॉटेलमध्ये काम करणारा एक आचारी होता. पण हे कुणाला कळणारही नाही इतकं या आचाऱ्याच्या लूकवर दादासाहेबांनी मेहनत घेतली होती.

१०० वर्षांपूर्वी कसा शूट केला सीन

इतर महिला कलाकारांसाठीही पुरुष कलाकारांची निवड करून पुणे परिसरात ७ महिने २१ दिवसांत हा सिनेमा तयार करण्यात आला. त्यावेळी दादासाहेबांच्या टीममध्ये महिलांच्या भूमिका करणारे १४ लोक होते ते सांगायचे की आम्ही हरिश्चंद्र नावाच्या माणसाच्या फॅक्टरीत काम करतो. स्टुडिओत आल्यानंतर ते महिलांचे कपडे घालून शॉट द्यायचे. राजा हरिश्चंद्र या सिनेमात भगवान अंतर्धान पावतात असा सीन आहे. आजच्या व्हीएफएक्स जमान्यात हा सीन काही क्षणात बनेल पण १०० वर्षापूर्वी हा सीन दादासाहेबांनी कसा केला असेल ? दादासाहेबांनी जर्मन जादूगाराकडून जादू शिकली होती, तीच त्यांनी कामी आणली.

२३ दिवस चालला होता सिनेमा

जादूची ट्रीक वापरून विश्वामित्र यांच्या मागे यज्ञकुंडातून धूर केला आणि त्यामध्ये भगवान अदृश्य होतात असं शूट केलं. या सिनेमाच्या प्रवासात दादासाहेबांच्या पत्नीनेही खूप मदत केली. राजा हरिश्चंद्र हा सिनेमा त्या काळात २३ दिवस चालला होता. १९१४ साली हा सिनेमा लंडनमध्येही प्रदर्शित करण्यात आला. या सिनेमाच्या नायिकेच्या रूपात असलेले आचारी अण्णा साळुंखे म्हणजे पहिली भारतीय सिनेमाची हिरॉईन आहे. त्यांनी पुढे अनेक सिनेमांमध्ये महिलेच्या वेशभूषेत भूमिका केल्या.