तो मी नव्हेच @60 : कसं घडलं इतिहास घडवणारे नाटक? अत्रेंना पणशीकर माहितीच नव्हते

‘तो मी नव्हेच’ हे नाटक आता हीरक महोत्सवी वर्षात पदार्पण करत आहे. या नाटकाने मराठी रंगभूमीला काय दिलं हे न सांगता येणारं आहे. हे नाटक किती वास्तववादी लिहिले होते, त्यातले, साक्षी-उलट तपासणीचे प्रसंग ज्या खुबीने पेरले होते. समाजाला मनोरंजन करत महत्त्वाचा संदेश देणारे, डोळ्यात अंजन टाकणारे प्रसंग होते त्याला तोड नाही. लेखक आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे काय, दिग्दर्शक मो. ग. रांगणेकर काय किंवा पंचरंगी भूमिका गाजवणारे ‘द वन अँड ओन्ली’ ठरणारे प्रभाकर पणशीकर काय. एकाहून एक सरस व्यक्ती एकत्र आल्यानंतर किती उत्तम कलाकृती घडते हे नाटक त्याचच एक उदाहरण आहे. आज रवींद्र नाट्यमंदिरात हा हीरक महोत्सव साजरा होत आहे.

या नाटकाने पंतांना अजरामर केलं

अडीच हजारांपेक्षा जास्त प्रयोगांत पंचरंगी भूमिका प्राणपणाने जपणारे प्रभाकरपंत यांनी हे नाटक खेडोपाडीच्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवलं, शेकडो कलावंतांना रोजगार मिळवून दिला, १९६१ नंतर मराठी नाटकांना आलेली मरगळ झटकली. आजही हे नाटक पाहिलेले रसिक प्रेक्षक आपल्याला या नाटकाची क्रेझ किती होती ते सांगतील. पंत (प्रभाकर पणशीकर) रंगभूमीवर आल्यावर काय जादू करतात हे रसिक मायबाप सांगत असताना त्यांच्या शब्दांपेक्षा त्यांचे डोळेच अधिक बोलत असतात, यावरूनच पंत काय होते हे समजून येतं.

कसं तयार होत गेलं नाटक

माधव काझी या मूळ आरोपीने बचाव पक्षाचा वकील न घेता स्वतः ही केस चालवली होती. फौजदारी कायद्यात तपासणी, उलटतपासणी यांना खूप महत्त्व असते. या केसचे सुमारे दोनशे पानांचे निकालपत्र होते. ते आचार्य अत्रे यांनी अतिशय बारकाईने वाचले. त्यातली वृत्तपत्रांत येणारी खटल्यासंदर्भातील कात्रणे ‘मराठा’च्या प्रतिनिधींकडून मागवून घेतली. नाटक हळूहळू त्यांच्या लेखणीद्वारे कागदावर उतरू लागले. निकाल देण्याआधी कायद्याप्रमाणे न्यायाधीश हा आरोपीला ‘तुम्हाला काही म्हणायचे आहे काय?’ असे विचारतो म्हणजे आरोपीला त्याच्या बचावाची (डिफेन्स) संधी देतो. तेव्हा निकालपत्र लिहिताना आरोपीचा बचाव हा निव्वळ ‘डिफेन्स ऑफ डिनायल्स’ म्हणजे ‘मला माहीत नाही’, ‘मी केलेच नाही’, ‘मी तो नाहीच’ असेच पालुपद लावले होते आणि त्यावरून एका अजरामर कलाकृतीने जन्म घेतला ‘तो मी नव्हेच!’

अत्रेंना पणशीकर माहितीच नव्हते

हे फार कमी लोकांना माहीत आहे की, अत्रे यांची या नाटकासाठी प्रभाकर पणशीकर हे कधीच पहिली पसंती नव्हते. अत्रे यांनी नाटकाची एकही तालीम पाहिली नव्हती. ‘कोण हा पणशीकर घेतला आहे’, असं ते म्हणे रांगणेकरांवर ओरडलेही होते. मात्र, प्रभाकरच मुख्य भूमिका करेल, यावर रांगणेकर ठाम राहिले. ठरल्याप्रमाणे दिल्लीत पहिला प्रयोग झाला. पंचरंगी भूमिका ही नाट्य इतिहासात मैलाचा दगड ठरली. मराठी रंगभूमीला संजीवनी देण्याचे काम अत्रे, रांगणेकर, पणशीकर या त्रयीने केले.

भविष्य खरं ठरलं

‘तो मी नव्हेच’ या नाटकाची तत्कालीन प्रसिद्ध ज्योतिषाचार्य कै. रावत यांनी कुंडली मांडून भविष्य वर्तवले; ‘हे नाटक प्रचंड लोकप्रिय होऊन तुफान धंदा करील!’ मात्र, ‘याच नाटकामुळे भांडणे होतील!’ अशी धोक्याची घंटा वाजवून, शिवाय विजयादशमीच्या दसऱ्याचा मुहूर्तही काढून दिला! ते भविष्य अक्षरशः खरे ठरले. पुढील ४०-४५ वर्षांत लेखक, निर्माते, अभिनेते यांच्यात दुरावा येऊनही, मराठी रंगभूमीवरील ते एकमेव व एकमेवाद्वितीयही विक्रमवीर नाटक ठरले.

हे नाटक पंतांचा श्वास होता

हे नाटक म्हणजे पंतांचे जीव की प्राण होते. अगदी वयाची पंचाहत्तरी होईपर्यंत पंतांनी या नाटकात काम केले. या नाटकाने पणशीकरांना चोखंदळ, वक्तशीर, शिस्तबद्ध बनवले. पणशीकरांनी हे नाटक ‘नाट्यसंपदा’ या आपल्या संस्थेतर्फे चालवायला घेतले ते १९७० या वर्षी. यातील पंचरंगी भूमिका बापूराव माने (१११ प्रयोग), आत्माराम भेंडे (२१ प्रयोग) यांनीही केल्या. पंत गेल्यावर हे शिवधनुष्य उचलण्याचा प्रयत्न डॉ. गिरीश ओक आणि संजय मोने यांनीही मोजके प्रयोग केले.

या नाटकासारखं कोणीच नाही

या नाटकाचे शिल्पकार आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे, निर्माते-दिग्दर्शक मो. ग. रांगणेकर, अभिनेते आत्माराम भेंडे, बापूराव माने, प्रभाकर पणशीकर आणि या नाटकातून लहान-मोठ्या भूमिकांतून या नाटकाच्या यशाला ‘चार चांद’ लावले. आज पंतांच्या मुली, जान्हवी पणशीकर-सिंग आणि तरंगिणी पणशीकर-खोत ‘तो मी नव्हेच!’ या नाटकाचा प्रयोग आज ८ ऑक्टोबर २०२२ रोजी, महाराष्ट्र सरकारचा सांस्कृतिक विभाग आणि पणशीकर कुटुंब यांच्यातर्फे सादर करीत आहे.